www.4rojhelat.org

2008 04 28 - 21:36
كاوان عومەر سەلامى
ڕۆژنامەى ئاسۆ ڕۆژى سێشەممە ڕێكەوتى 29/1/2008 لە ئوتێل سلێمانى پاڵاس مێزگردیكى بۆ حزبە سیاسیەكانى كوردستانى ڕۆژهەڵات لە ژێر ناوى (كۆكردنەوەى دەنگە ناكۆكەكان) ساز كرد كەتێیدا 6 لایەنى سیاسى كوردستانى ڕۆژهەڵات (حەسەن ڕەحمان پەنا ئەندامى كۆمیتەى ڕێبەرى كۆمەڵە، كەمال كەریمى ئەندامى دەفتەرى سیاسى حزبى دیموكراتى كوردستان، ڕەزا كەعبى ئەندامى كۆمیتەى ڕێبەرى كۆمەڵەى شۆڕشگێڕى زەحمتكێشانى كوردستانى ئێران(ڕەوتى ڕیفۆرم)، عوسمان جەعفەرى سكرتێرى یەكێتى دیموكراتى كوردستان، بیهروز ئەردەڵان ئەندامى كۆمیتەى ناوەندى سازمانى خەباتى كوردستانى ئێران، شەماڵ پیران ئەندامى كۆمیتەى ناوەندى پارتى ئازادى كوردستان) بەشدار بون.
لەو مێزگردەدا كە 5 كاتژمێرى خایاند، هۆكارەكانى دوو لەتبوونى حزبەكان، نەبوونى بەرەیەكى كوردستانى، دوورە پەرێزى و نا شەفافیەت لە نێوان حزبەكان و هەروەها چەندین تەوەرى تر خرایە بەر باس و لێكۆڵینەوە.
شایەنى باسە ڕۆژنامەى ئاسۆ بانگهێشتى حزبى دیموكراتى كوردستانى ئێران و هەروەها كۆمەڵەى شۆڕشگێڕى زەحمەتكێشانى كوردستانى ئێرانى كردە بوو، بەڵام ئەو دوو حزبە هەرچەندە پێشتر بەرەو پیرى ئەو هەنگاوە هاتن بەڵام، بەداخەوە بە هۆكارى نادیار لەو مێزگردەدا ئامادە نەبوون.
ئاسۆ: حزبەكانى كوردستانى ڕۆژهەڵات لە چەند ساڵى ڕابردوودا بە بەردەوامى ئینشقاقیان تێدەكەوێت، ئایا ئەمە بەهۆى نەبوونى دیموكراسیە لە حزبەكاندا، یان لێك حاڵى نەبوونە؟
كەمال كەریمى: زۆر سوپاستان دەكەم بۆ ئەم هەنگاوەتان چوونكە لانى كەم توانیمان بەم جۆرە پێكەوە دابنیشین، بەڕاستى ئارەزوم دەكرد هەرهەموومان بووینایە، و ئەو دۆستانەى كە نەیانتوانیوە بێن بە هەر هۆكارێك ئامادە بونایە، چوونكە لەوانەیە ئەمە بكرێت بە سەرەتایەك بۆ زۆر قسە و باسى تر لەسەر مەسەلە جۆراوجۆرەكان. وەك هەموان دەزانین بە جۆرێك نەكردنى قسەیك دەتوانیت بۆ سالەها گرفتێك بێلێتەوە و باسكردنیشى ببێتە كرد نەوەى دەروازەیەك بۆ چارەسەرى كێشەكان.
لە وەڵامى پرسیارەكەى جەنابتان دەبێت بڵێم بەداخەوە درێژ بوونەوەى خەباتى چەكدارى و خەبات لە دەرەوەى بازنەى كۆمەڵانى خەڵك و هەروەها دووربوونى سەركردایەتى لە كۆمەڵگا بۆتە گرفتێك كە تەنانەت نەشمانتوانیووە خۆشمان بخوێنینەوە.
دیارە بۆ ئینشقاقى حزبەكان بەداخەوە زۆر لە مێژە ئەم مەسەلەیە هەیە و ئێمە وەك حزبى دیموكراتى كوردستان ئەگەر بمانەوێت باسى لێوەبكەین، لەوانەیە لە سەرەتاى دەستپێكردنى قۆناغێكى نوێ لە خەباتى ئازادیخوازانەى خەڵكى كوردستان لە ساڵى 58دا و لە دوواى هاتنە سەر كارى كۆمارى ئیسلامى ئێران ئێمە یەكەم ئەزموونى جیابوونەوەمان كرد لە حزبى دیموكراتى كوردستاندا، بە دوواى ئەوەشدا لە ساڵى ڕابردوودا بۆ دووهەمجار حزبى دیموكرات تووشى ئینشقاق بووە .لە ڕاستیدا من پێم وایە نەك حزبى دیموكرات بەڵكو هەموو حزبەكان لەو ماوە دوور و درێژەدا كە دووربوون لە كۆمەڵانى خەڵك، كە دەڵێم دووربوون بەو مانایە نیە كە ئێمە لەگەڵ كۆمەڵانى خەڵك لە پەیوەندیدا نەبووین چوونكە ئەگەر ئەو پەیوەندیە نەبوایە لە ڕاستیدا ئیمكانى چالاكیش نەدەما، پەیوەندییەكە هەیە، بەڵام ئێمە لەو مەیدانەدا هاتووینەتە دەرەوە و ڕێبەرى حزبەكان لە دەرەوە هەوڵیان داوە ڕێنمایى سیاسى و فكرى و تشكیلاتى خەڵك بكەن.
ڕەنگە بەشێك لە هۆكارەكان لە هەموو حزبەكاندا وەك یەك ببیندرێت، بەڵام ئەوەى كە دەگەڕێتەوە سەر حزبى دیموكراتى كوردستانى ئێران كە ساڵى ڕابردوو دوولەت كرا و بوبە حزبى دیموكراتى كوردستانى ئێران و حزبى دیموكراتى كوردستان بە شێكى دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى كە تواناى تەحەموول كردنى یەكتر، تووانانى تەحەمول كردنى بیر و بۆچوونەكان بوونى نەمابوو هەروەها بیر كردنەوە لە هەندێك پرۆگرامى تایبەت لەنێو گروپێكى تایبەتدا وایكرد حزب ببێتە دوو گروپى جیاواز.
حزبێك كە 11 ساڵ پێشتر توانیبووى یە ك بگرێتەوە و دەبو ئەوە ببوایەتە ئەزموونێكى زۆر باش بۆئەوەى كەحزب بەم زووانە تووشى ئەو بارودۆخە نەبێتەوە، بەڵام بەداخەوە بە كەڵك وەرگرتنى نالەبار لەم ئەزموونە وایلێهات جۆرێك دووبەرەكى لە بارەى بیركردنەوە و ئیدارەكردندا درووست ببێت و حزب جارێكى تر دوولەت ببێت، بەڵام من دەمەوێت ئەوە بڵێم بۆچى حزب گەیشتە ئەو قۆناغەى كە دوولەت بێت بەراى من عەیبى كار لەمەدایە، لە هەر حزبێكى سیاسى لەوانەیە دوو بۆچونى جیاواز درووست ببێت كە بتوانن لەسەر یەك بەرنامەى درووست پێكەوە كار بكەن، بەڵام كێشەى ئێمە ئەوەبوو كە نەمانتوانى یەكتر تەحەمول بكەین واتە ئەو بەشەى كە پێى وابوو دەسەڵاتى بەدەستە تەحەمولی بوچونیكی جیاوازى نەدەكرد، دیارە بەگشتى بارودۆخى سیاسى، هەڵچوون و داچوونەكانى سیاسى لە خەباتدا و بۆچوونى ڕاست و بۆچوونى ناڕاست، كاریگەرى دەبێت لەسەر ئەوەى كە لە حزبێكدا گروپێكى تایبەت بگەنە ئەو قەناعەتەى كە ڕێز لە بۆچوونى هاوڕێكانیان بگرن، دیموكراسى لە حزبى ئێمەدا بە شێوەیەك باس دەكرا كە دیموكراسى پەیوەندى بە دەسەڵاتەوە هەیە واتە ئەوەى كە ڕێبەر دیلیت دەبێتە بنەماى دیموكراسى لە حزبەكەدا، ئەمەش بوخوی سەرچاوەیەكە كە وادەكات جێگاى هەموو كەس نەبێتەوە و گروپ و باڵ پێك بێت.
لە حزبى ئێمەدا وەڵام نەدانەوە بۆ ویستانەى كە لەلایەن بەشى كەمینەى كۆمیتەى ناوەندیەوە دەكرا وایكرد كە تووشى ئەو قەیرانە بین و نەتوانین پێكەوە بحەوینەوە.

ڕەزا كەعبى: من سوپاسى جەنابت و ڕۆژنامەى ئاسۆ دەكەم و بەخێرهاتنى هەموو میوانەكانیش دەكەم. پێم وایە دیموكراسى ناوخۆیى دەتوانێت یەكێك لە هۆكارەكان بێت، بەڵام من لە كۆنگرەى 11 ى كۆمەڵەشدا كە ساڵێك پێش جیابوونەوەى ئێمە بەسترا، كاتێك سەرەى من هات بۆ قسەكردن وتم ئەگەر چاودێرێكى بیانى چاوى لەوقلمەقلمەی تشكیلاتى ئێە بێت چۆن هەڵى دەسەنگێنێت، بەڕاستى بۆ هەموو ئینشقاقێك لە جیهاندا و بەتایبەت لە حزبەكانى خۆماندا نەلەڕووى قسەى لایەنەكانەوە بەڵكو دەبێت لە ڕووى پێگەى هەر كامێكیان لە كۆمەڵگا و یان ئەو وەڵامەى كە بەكێشەكانى كۆمەڵگاى دەدەنەوە هەڵسەنگێندرێت.
پێم وایە سەرچاوەى ئینشقاكەكان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاڵوگۆڕە گەورە كۆمەڵایەتیەكە لە كوردستانى ئێراندا ڕووى داوە.
كۆمەڵگاى كوردستانى ئێران هیچ لێك چوونێكى وەك كۆمەڵگاى كوردستانى ساڵى 58 ى هەتاوى نیە و هەموو دیاردەكان گۆڕانیان بەسەردا هاتووە وەك ڕۆڵى پێگەى ژن، ڕۆڵ و پێگەى چینە جیا جیاكانى كۆمەڵگا، پێگەى ڕۆژنامە وانى، دیارە حزبایەتیش وەك دیاردەیەكى كۆمەڵایەتى دە بۆ ئاڵوگۆڕى گەورەى بەسەر بهاتایە.
ئەوەى كە دوو حزبى سەرەكى هەتا هەتایە دەبێت لە كۆمەڵگادا بمێنەوە دیارە نەلەهیچ شوێنێكى ئەم جیهانەدا ڕووى داوە و نەپێشم وایە هیچ بۆچوونێكى زانستى ئەو شتە قبووڵ بەكات.
ئەوەى كە دەگەڕێتەوە بۆناو كۆمەڵە دیارە كۆمەڵە لەدواى ڕاپەڕینى ساڵى 1357 هاتاویەوە كێشمەكێشمى سیاسى تێدا بووە و تەنانەت پێش پێكهاتنى حزبى كۆمۆنیستى ئێران، كۆمەڵە خاوەنى هیچ بەرنامەیەكى سیاسى و ڕۆشن نەبوو. دیارە ڕاپەڕینى ساڵى 57 كۆمەڵەى خستە مەیدانى چالاكى سیاسى و رێكخراوەى لە كوردستانى ئێراندا و بە بڕ واى من بەهۆى بۆچوون و بیركردنەوەى درووستى ڕێبەرەكانیەوە توانى لە ماوەیەكى كەمدا ببێتە یەكێك لە حزبە سەرەكیەكانى كوردستانى ئێران، بەڵام كاتێك لە ئاوێنەى مێژوودا چاوى لێدەكەین دەبینین خاوەنى هیچ ڕێبازێك و بەرنامەیەك نەبووە.
ئەو حزبە، حزبێكى كۆمۆنیستى پێك هێنا و پرۆژەكە شكستى خوارد، واتە گیروكێشەى فكرى و سیاسى تائێستا لەناو كۆمەڵەدا كۆتایى نەهاتووە.
دیارە لەگیروكێشەكان هەر لایەنێك، لایەنەكەى ترەى بەدژى كرێكار و دژى كۆمۆنیست بوون تۆمەتبار كردووە، بەڵام تاكو ئەو جێگایەى بە كێشەكانى خۆمان دەگریتەوە پێم وایە ئەمە شتێكى چاوەڕوان نەكراوبوو. كاتێك ئێمە 7 ساڵ لەمەو پێش لە حزبى كۆمۆنیستى ئێران جیابوینەوە بە كۆمەڵێك شتى نوآ هاتینە دەرەوە و پێشمان وایە ڕەوتێك بە جۆرە بۆچوونێك لەناو كۆمەڵەدا دروست بوو كە جیاواز بوو لەو بۆچوونانەى كە ئێمەى هاندا بۆ هاتنە دەرەوە لەناو حزبى كۆمۆنیست دا. دیارە گۆڕانكاریەكانى كوردستانى عیراق و هێرشى ئەمریكا بۆسەر عیراق بۆ بە خەونێك و دیتنى ئەو خەونەش بۆ كوردستانى ئێران بەشێك لە دەفتەرى سیاسى بەتایبەت سكرتێرەكەى تووشى حیساباتى ناراست كردووە پێى وابو كە ئیتر پشت بەستن بە شۆڕشى جەماوەرى و هێزى خەڵك و ڕێكخستنەكان باوى نەماوە و بە شێوەیەكى نابەجآ و نا مەسئولانە هەموو ئومێدى خۆى لەسەر هێرشى ئەمریكا بۆسەر ئێران دانا كاتێك ئەمە ڕوویدا وردەوەردە ڕەوتێكى ناشۆڕشگێڕ و تاڕادەیەك گەندەڵ لە بارى سیاسیەوە لەناو كۆمەڵەدا سەرى هەڵدا و ئەم ڕاپەڕینەى ئێمە دژى ئەو گەندەلییە بوو، بەڕاستى هیچ كاتێك لە تەمەنى كۆمەڵەدا وەك ئەم جار نەبووە كە ڕەوتێك بە جەوانى بەرنامەى خۆى بدات. ئێمە لە 14/4/2007 دا بەشێك لە جیاوازییەكانى خۆمان لەگەڵ بەشێك لە ڕێبەرى كۆمەڵە ڕاگەیاندو وتمان ئێمە بۆ ئەم شتانە هەوڵ دەدەین، تائێستاش ئەوان هیچ وەڵامێكیان بەو پلاتفورمەی ئێمە نەداوەتەوە و بەهیچ شێوەیەك نایانەوێت بێنە ناو باسى سیاسییەوە و تەنیا خەریكى پروپاگەندە دروست كردن بوون و بەس، پێشم وایە گاڵتەى مێژویش ئەوەیە كە ئێستا باس لەوە دەكەن كە چەپن و جارێكى تر چوونەتەوە سەر قسە و باسەكانى مەنسورى حیكمەت، بۆیە پێم وایە جوابى ئێمە بە مەسەلەكانى ئەمڕۆى كوردستان دەتوانێت ڕەوتەكان دیارى بكات. سكرتێرى ئەوكاتەى كۆمەڵە زۆر بە ئاشكرا باسى ڕێكخستنەكانى ڕێكخراوى موجاهیدینى دەكرد و دەیوت ئەمریكا حزبى واى دەوێت حزبێكى دەوێت كە ڕێبەرەكەى كاتێك قسەى كرد هەموو ئەندامەكانى بە قسەى بكەن و دیارە ئێمە لەگەڵ ئەو مۆدیلە حزبیەدا نەبووین، مۆدیلى حزبێكى ستالینستى كە بەهیچ جۆرێك لەگەڵ دونیاى ئەمڕۆ و ئەزمونى مێژووى مرۆڤایەتى نایەتەوە.


حەسەن ڕەحمان پەنا: پێشەكى سوپاسى جەنابت و ئەم بەڕێزانە دەكەم كە لێرە دانیشتوون دیارە هەركات لایەنێك قسە بكات بەشێك لە حەقیقەت لە قسەكانیدا هەیە چ ئەو بەشە لە قسەكانى كاك كەمال كە بە جیابوونەوەى خۆیان دەگەڕێتەوە و بریا لایەنی بەرانبەریشیان لێرە بوونایە و وەڵامى خۆیان بدایە و چ ئەو بەشى دوواى جیابونەوەى سازمانی زەحمەتكێشان دەگەڕێتەوە و كاك ڕەزا باسى كرد كە بریا ئەو لایەنەى تریش لێرە بونایە و قسەى خۆیان بكردایە.
لەسەر جیابوونەوەكان من هەندێك تێبینى جیاوازم هەیە، لەوانەیە نەبوونى دیموكراسى و ناشەفافیەتى دارایى لە جێگاى خۆیدا بتوانین ڕەخنەى لىَ بگرین، بەڵام بە باوەڕى من ئەمانە ناتوانن هۆكارى سەرە كى بن بۆ ئینشتقاق لە حزبێكدا بەڵكو پێم وابێت هۆكارە سەرەكییەكە دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك مەسەلەى سیاسى و جیابونەوە چ لەبارەى فكرى و بەرنامە و ستراتیژى و ڕێگەچارەى مەیدانى بۆ ئیدارەى كۆمەڵگاى كوردستان و هەروەها ئەو ڕووداوانەى كە لەم چەند ساڵەدا لە ناوچەكەدا درووست بووە، بۆ نموونە هاتنى ئەمریكا و ئەو كەسانەى كە هەموو ئومێدێكیان دەبێت بەوەى كە ئەمریكا ڕزگاریان بكات لەگەڵ كەسێك كە باوەڕى بە هێزى جەماوەرى هەیە دیارە ئەمە دووسیاسەتە و لەناو ئێمەشدا كاتى خۆى لە ساڵى 2000دا كێشەكان لە ئاكامدا جیابوونەوەى سازمان زەحمەتكێشانى لىَ كەوتەوە كە ئەمە شكستى حزبى كۆمۆنیستى ئێران نەبووە كە كاك ڕەزا دەڵێت، ئەگەر ئەوەبوو باشە ئینشقاقى دوێنێكەیان هیچى بۆ. هەر ئەوەى كە ئەو شێوازەى كاك عەبدوڵڵاى مهتدی هەیەتى كە بە هەمووتان تاكو دوێنێكە شەریكى ئەو سیاسەتە بوون ؟ پێشم وایە حزبى كۆمۆنیستى ئێران لەبارى فیكریەوە، لەبارى سیاسیەوە لە هەموو حزبەكانى تر یەكگرتووى و یەك ڕیزى زۆرترە، بۆیە ئەوە ناتوانێت لێدوانێكى شیاوبێت بۆ جیابوونەوەى ئەوكات، بەڵكو هۆكارى سەرەكى ئەوەبوو كە ئێمە بیركردنەوەمان جیاواز بوو، ئەو لایەنە باوەڕى بە ڕێبازێكى ئینسانى، كۆمۆنیستى، سوسیالیستى كە تا دوێنێكە هەمومان باوەڕمان پآ بوو، باوەڕیان پآ نەما ، كاك عەبدوڵڵاى مهتەدیش لە وتووێژێكیدا لەگەڵ ڕادیۆیەكى سوید ئەودەم دەڵێت: چەپەكانى ئێران نابێت ئەو ئەزموونەى چەپەكانى عیراق دووپات بكەنەوە و دژى هێرشى ئەمریكابن بۆسەر ئێران. دیارە ئەم هەڵوێستە لەگەڵ لایەنێكى تر كە دژى هێرشى ئەمریكا بوو بۆسەر عیراق كە ئێمەین جیاوازى سیاسى دەگەیەنین بۆیە پێم وایە ئەم مەسەلانە زۆر گرنگەن. بێجگە لەوە، حزبێك كە پرۆژەكانى تووشى شكست دەبێت، حزبێك كە هەوڵ دەدات بۆ بەرەى كوردستانى،بەلام بۆى درووست نابێت و هەوڵیش دەدات بۆ كۆنگرەى گەلانى ئێران و بۆى ناچێتە سەر هەوڵدەدات بچێتە ئەمریكا و لەوێش لە كۆنگرەى ئەمریكا كەسانى رەدە سآ و چواریش نایبینن، یان ئەو حزبەى كە پاش 60 ساڵ دروشمى خودمختارى دەگۆڕێت و دەیكات بە فیدرالیزم تەنانەت شیكردنەوەیكیش بۆ ئەندامانى خۆشى نادات، لە پەناى ئەمانەشدا ئەگەر ڕێبەرەكەش هەڵسوكەوتى باش نەبێت دیارە ئەو حزبە كەس سیقەى پێناكات و ئەو گرفتانەى بۆ درووست دەبێت.
كاك ڕەزا چەند شتێكى سەبارەت بە كۆمەڵە باس كرد دیارە ئەمە بیركردنەوەى ئەوانە، من ناڵێم كۆمەڵە لە ڕۆژى یەكەمەوە دەقاودەق ئەو پرۆگرامەى هەبووە كە ئێستا پەیڕەوى دەكات، بەڵام ئەگەر كۆمەڵە بەرنامەى نەبووە ئەى چۆن لە ساڵى 58ى هەتاویدا بووبە ئەو هێزە گەورەیە. كۆمەڵە لە 8 مادەیى مەهاباد، 24 مادەیى و هەروەها گەڵاڵەى وتووێژ لەگەڵ كۆمارى ئیسلامى و بەرنامە بۆ دابەشكردنى زەوى باسى خودمختارى كە لە دروشمەكانى دواتریداهات ڕوڵی بووە، دیارە ئەمانە هەمووى بەرنامە بووە . پێم وایە ئەو قسانە مێژوى كۆمەڵە نییە و بەڵكو خراپ پیشاندانى مێژویەكە كە تا 7 ساڵ لەمەو پێش ئەوانیش تێیدا بەشدار بوون. دیارە ئەو مێژووە تائێستاش بۆ ئێمە جێگاى بەرگرییە و چوونى كۆمەڵە بۆناو حزبى كۆمۆنیستى ئێرانیش نەك هەر تەنیا كۆمەڵەى لاواز كرد بەڵكو بەهێزى كرد. ئەگەر گرفتەكە حزبى كۆمۆنیستە ئەى پرۆژەى 7 ساڵەى ئەوان كە بەناوى كۆمەڵەشەوە كار دەكەن بۆچى هەرەسى هێنا؟

عوسمان جەعفەرى: پێشەكى دەست خۆشى لە ئێوە و ڕۆژنامەى ئاسۆ دەكەم هەروەك چۆن ڕۆژنامەكەتان سەرچاوەیكە لەناو ڕۆژنامەوانى كوردیدا، هیوادارم ئەم كاروكارەكانى تریشتان ببێتە سەرچاوەیك بۆ ئەوها كۆبوونەوەهایەك. هەروەها بەخێرهاتنى ئەم بەڕێزانەش دەكەم، بەڕاستى شادمانم كە ئەمڕۆكە پێكەوەین و دەتوانین تاوتوێى هەندێك شت بكەین، من دەتوانم بڵێم لەگەڵ زۆرێك لە قسەكانى كاك ڕەزا و كاك حەسەن و كاك كەمال دام، بەڵام خوێندنەوەى تایبەتى خۆشمان هەیە، چوونكە ئێمەش وەك یەكێتى دیموكراتى كوردستانى رۆژهەڵات حزبێكى ئینشقاقین لە پارتى كرێكارانى كوردستان pkk ، بەڵام دەتوانم بڵێم جیاوازى ئینشقاقى ئێمە لە pkk یان pjak ، جیاوازیەكى فیكرى و سیاسى بوو. دەتوانم بڵێم بەشێك لەو هۆكارانەى كە بوبەهۆى جیابوونەوەى ئێمە بەشێكى هەر ئەو هۆكارانەن كە هاوڕێیان باسیان لىَ كرد.
ڕاستیەكە ئەوەیە كە ئەم سەدەیەى كە ئێمەى تێدا دەژین، سەدەى بیست نییە ئەگەر تەماشا بكەین بنەڕەتى هەموو حزبە كوردییەكان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمى شەڕى دووهەمى جیهانى لەڕووى بنەماى فكرى، شێوەى ڕێكخستن و شێوەى سیاسەتیانەوە دیارە هەر سەردەمێك بەسەر ئەو شتانەى كە بونەتە هۆكارێك بۆ درووست بوونى ئەم حزبانە تێپەڕیوە وەك سەردەمى شەڕى سارد یان ئەو گۆڕانكاریە گەورانەى كە لە ئاستى جیهاندا روویان داوە ئیدى هەلناَگرێت بەو شێوە حزبایەتى كردن كەلە سەدەى بیستەم دا دەكرا لە سەدەى بیست و یەكیشدا هەر ئەو حزبەبیت كە ئەودەماغە گەورە و ئەو هێزە گەورەت هەبێت. ئەمە نە ك هەر لە كوردستاندا، لە زۆر جێگاى جیهانیشدا بینیومانە و بیستومانە ئەو ئاڵوگۆڕەى كەبەسەر جیهاندا هات بوبەهۆى گۆڕانى زۆر شت هەم لە ئاستى حكومەتدا و هەم لە ئاستى حزبدا.
هەمووتان دەزانن دواى ڕووخاندنى یەكێتى سۆڤیەت هەموو دونیا لە ساڵى 90 بەم لاوە گۆرانێكى لەسەر بنەماى فیكرى خۆى پێك هێنا، بەڵام بەداخەوە لەنێو كوردستاندا بەوەى كە گۆڕان بكرێت لە سیاسەتدا لە شێوەى بەڕێوەبەریدا لە سازمان و حزبەكاندا هەست پێنەكرا و ئەگەریش هەبووبێت زۆر كەمبووە و بەس لە ئاستى ریفورمێكدا بووە كە خۆى جۆرێكە لە پێنە كردن واتە حزبێك بیهەوێت بیركردنەوەى سەدەى بیست بێنیتە ناو سەدەى بیست و یەكەوە و بەس تەنیا نەختێك ڕیفۆرمى تێدابكات بەڕاستى ئەمە كارێكى نەشیاوە چوونكە ئەو بیركردنەوەیە مۆرى سەدەى بیستى پێوەیە و سەدەى بیست و یەك شتى تازەى گەرەكە. بۆیە ئەگەر ئنشیقاق ڕوودەدات بەڕاى من زۆر ئاساییە چوونكە سەدە سەدەیەكى نوێیە و بەڕێوەبەرى نوێیە و هەمووشتێك گۆڕانى بەسەردا هاتووە.
ئەگەر باس لە نەبوونى دیموكراسى حزبى بكەین دەبێت سەیرى مۆدیلى حزبەكەش بكەین، مودێلەكەى ماركسیت لنینیستی كە مودیلێكى ستالینییە. ئێمە بۆخۆمان لەناو pkk دا بەتەواوەتى دژى ئەو بنەما فكرییە بوین كە دەیویست بە شێوەیەكى زۆر نامەعقولانە و دوور لە پرنسیپەكانى سیاسەت لە سەدەى بیست و یەكدا بە سەر ئێمە بیسەپێنێت، چ لە كوردستانى ڕۆژهەڵات و چ لە باشوور و باكوور و ڕۆژ ئاوا pkk لە ساڵى 1999وە هەستى بەوە كرد كە هەندێك گۆڕان بكات، بەڵام چوونكە هەمووى پینەكردن بوو، هیچى بۆنەكرا و گەیشتە خاڵێك كە بەڕاستى لە ساڵى 2003 و 2004دا خەریك بوو pkk هەڵوەشێتەوە، دیسان pkk بۆئەوەى كە پارچە پارچە نەبێت چووەوە سەر بیركردنەوە كۆنەكەی و pkkى وەك خۆى لىَ كردەوە، بەڵام ئەمجارە ڕۆڵى pkk چیە؟ ڕۆڵى میكانیزمێكى فیكرییە بۆ بەڕێوەبردنى ئۆرگانەكانى ترى pkk ئێستا لە كوردستان ئەگەر گۆڕانەكان بنەڕەتین، ئینشقاقەكان بنەڕەتین یان دەیانهەوێت مۆدیلێكى هاوچەرخ وەك وڵاتانى سكاندیناوى ساز بكەن پێم وایە كێشە درووست ببێت .
باشە تێگەیشتنى ئێمە لە سیاسەت ئەمڕۆ بۆ كوردستان چیە؟ هەنگاوى سەرەكى ئێمە كە ئێستا دەبێت ڕێكخستنى خەڵك بێت پێچەوانە بوونەتەوە و بۆتە شەڕى دەسەڵات، بەڕاى من گۆڕانى سەدەى بیست و هاتنى سەدەى بیست و یەك بۆتە هۆى نەك هەرئەم ئینشقاقانە بەڵكو ئینشقاقى تریش ڕوودەدات.


بیهروز ئەردەڵان: سوپاسى ڕۆژنامەى ئاسۆ و جەنابت دەكەم و هیوادارم بەردەوام بن، پێم وایە ئەمە خزمەت دەكات بە نزیك بوونەوەى فكرەكان و جوڵانەوەكان.
بە نیسبەت ئەو ئینشقاقانەوە دیارە سازمانى خەبات ڕاگەینداروى هەبووە لەسەر هەموو ئینشقاقەكاندا، سەبارەت بە ئینشقاقەكەى حزبى دیموكراتى كوردستانى ئێران ئێمە پێش لەت بوونەكە سەردانى كاك مستەفاى هیجریمان كرد و داوامان لىَ كرد ئەگەر دەكرێت بە شێوەى دیالۆگ ئەو كێشەیە چارەسەر بكەن.
پێم وایە نەبوونى دیموكراسى و ئوردوگانشینى و نەبوونى پلاتفورمیك بۆ چالاكى لەنێو كوردستاندا بونەتە هۆى درووست بوونى ئەو جیابونەوانە لە حزبەكاندا.


شەماڵ پیران: زۆر دەست خۆشیتان لێدەكەم بۆ پێكهێنانى ئەم مێزگردە بێگومان كاریگەرى خۆى دەبێت و هەنگاوێكى پیرۆزە، سەبارەت پرسیارەكەى جەنابتان دەبێ بڵێم، ئینشقاق شتێكى زۆر سورشتییە و لەمێژە هەبووە، بەڵام ئەوەندەى كە پەیوەندى هەبێت بەم قۆناغەى ئێستاوە، هۆكارەكان ڕەنگە زۆربن دیارە ئەو جیابوونەوانە لەگەڵ ئەوەدا كە ڕەنگە كێشەى سیاسى و فكریشى تێدا هەبوبێت، بەڵام كێشەكان زیاتر لە ڕیزى حزبە سیاسیەكاندا نەبوونى ئەو فەنە گونجاوەیە كە لەناو ڕێكخراوەكەدا بوو ڕێكخستى كارەكانیان هەیە و بەشێكیش ویست و خواستى كەسەكان كە دیارە مافى هەر یەكێكە هەوڵ بدات بۆ خواستەكانى. پێم وایە بەشێكى زۆرى دەگەڕێتەوە بۆ كێشەى دەسەڵات.
میوانە ئازیزیەكان زۆر شتیان باس كرد بۆیە من زوركاتتان ناگرم، بەڵام پێم وایە زیاتر كێشەكان كێشەى ڕێكخستنە و كێشە ناوخۆییەكان و بەتایبەت ئەوەى كە حزبێك چۆن بەڕێوە بچێت.

ئاسۆ: پێتان وانیە ئەم جیابونەوانە خویەكە كە لە حزبەكانى كوردستانى عیراقەوە وەرتان گرتبێت، چوونكە ئێمە حزبى ترمان هەیە لە ئاستى ئێراندا چالاكییان هەیە و زۆر بە دەگمەن ئەو كێشانەیان بۆ درووست دەبێت؟
كەمال كەریمى: ئەگەر بڵێم وەك چاولێكەرى نا من واى نابینم، ئەگەر وەك كاریگەریش باسى لىَ بكەم وەك هۆكارى سەرەكى نایبینم. پێم وانیە حزبەكانى تریش ئەوەندى كە ئێمە ساڵەهایە یەكتر دەناسین و سەرەڕاى هەموو گیروگرفت و كێشەى ساڵانى پێشتر كە هەمان بووە، بەڵام لانى كەم لەم 10 ساڵەدا پەیوەندیەكى باش هەبووە كە توانیومانە یەكتر ببینین و موناقەشە لەسەر هەموو مەسەلەكان بكەین بەجۆڕێك كە لە بارى بیركردن و هەڵوێستىسیاسى تا ڕادەیەك یەكتر دەناسین بۆیە پێم وایە هیچ كام لە حزبەكان ئەو جیابونەوانەیان بەسەردا نەسپاوە بە شێوەى كە پێیان كردبێتن، لە ڕاستیدا ئەم جیابوونەوانە شتێكى سروشتیە دیارە هەندێك گۆڕان كاریگەرى لەسەر مرۆڤەكاندا دادەنێت هەر بۆیە زۆر ئاساییە دەبێ ئینسان چاوەڕوانى ئەوە بكات كە ڕێكخراوێك زیاتر ئەو گۆڕانانە كاریگەرى تێدا دەكات. بەڕاى من ئەوەیە كە هەوڵ بدەین ئەو ئەزموونە خراپانەى ئێرە لەگەڵ خۆماندا نەبەینەوە بۆ كوردستانى ڕۆژهەڵات وەك ئەزموونى شەڕى براكوژى، كە بەڕاستى دواكەوتوویى وڵاتى لێكەوتەوە و لە زۆربەى دانیشتەكانیشماندا باسمان لەوە كردووە كە دەبێت بەهیچ شێوەیەك ئەم ئەزموونانە نەبەینەوە بۆ كوردستان بەڵكو ئەگەر ڕۆژێك كوردستانى ڕۆژهەڵات ئازاد كرا ئێمە هەوڵ بدەین ئەمانە بكەین بە ئەزمونێك كە بزانین لەوێ چۆن هەڵسوكەوت بكەین كە تووشى كێشەى گەورە نەبین هەڵبەتە لەوانەیە لەڕووى فكریەوە حزبێك كاریگەرى لەسەر حزبێكى تردا دانابێت كە ئەمە شتێكى سەیر نییە، بەڵام ئەوەى كە حزبەكانى باشورى كوردستان پێیان خۆشبووبێت كە ئێمە ئینشقاقمان تیا درووست ببێت من واى نابینم، بە باوەڕى من ئینشقاق لەنێو حزبێكى سیاسیدا بەڕاستى شتێكى سەیروسەمەرە نییە، كۆمەڵێك خەڵك لەسەر بەرنامەیەكى دیارى كراو دەستیان كردووە بەكارى سیاسى، بەڵام لە جێگایەكدا هەست دەكەن ناتوانن پێكەوە كاربكەن بەڵكو بەدوو بەرنامەوە درێژە بەخەبات دەدەن، ئەوە خراپە كە لەنێو تشكیلاتێكى سیاسیدا یەكێك ڕێگاى پێچەوانە بگرێت، ئەوەى كە ئێمە دەیبینین هیچیان ڕێگاى پێچەوانەیان نەگرتووە، هەمویان لەو ڕێگایەوە دەڕۆن كە بەرژەوەندى خەڵكى تێدایە و بۆ بەدیهێنانى ئاواتى خەڵكەكەیان هەوڵ دەدەن، بەڵام لەوانەیە هەركام لەحزبەكان بۆگەیشتن بەئاواتەكانیان رێگایەكى تایبەت بەخۆیان هەبێت.
دیارە هەموو حزبەكان خۆشىو خۆشگوزەرانى جەماوەریان دەوێت، بەڵام هەركامیان بەبەرنامەى خۆیانەوە. ئەوەى كەمن پێموایە دەبێت زۆتر باسى بكەینو ئەویكە ئەگەر كۆمەڵێك نەیانتوانى پێكەوە لەسەر یەك بەرنامە كاربكەن ئایا دەبێت دوژمنایەتى یەكتر بكەن؟ یان ئەویكە بۆچى ئینشقاقەكان لەنێو حزبە كوردیەكاندا توشى شەڕدەبێت؟ ئەوە بۆمن گرنگە نەك ئەویكە جیابوونەوەیەك رووبدات. ئەگەریش رەخنەیەك لەسەر ئینشقاقەكان هەبێت لەسەرداواى ئینشقاقەكانە بۆنمونە حزبى دیموكراتى كوردستانی كە 14مانگ لەمەوپێش جیابووەوە هەڵسوكەوتى دور لەئەخلاقى ئینسانىو ئەخلاقى كوردانەى لەگەڵداكرا.

ئاسۆ: ئایا ئێوە پێتان وایە بەم جۆرە كاركردنەى حزبەكانى كوردستانى رۆژهەڵات دەتوانن ئالترناتیڤێكى باش بن بۆدوارۆژى كوردستانى ئێران؟

رەزا كەعبى: یەكێك لەموناقەشەكانى ئێمە لەدووساڵى رابردوودا ئەمە بوو پێمان وابوو حزبایەتى لەكوردستان تووشى قەیران بووە. بەدەر لەوەى كەئێمە سەبارەت بەیەكتر چى دەلێن، راستیەكە ئەوەیە كەدیاردەى حزبایەتى هاتوتە ژێر پرسیارەوە. ئەو سیستەمى كەئێمە لەحزبەكانماندا پێڕەوى دەكەین بۆسەدەى بیست باش بۆ هەربۆیە پێموایە بەراستى ئەم جۆرەحزبایەتیە بەهیچ شێوەیەك سەركەوتوو نابێت. كاتێك كەحزبێكى چەپو شۆڕشگێڕ گەیشتوتە دەسەڵات فاسید بووەو ئەمەش ناگەڕێتەوە بۆبیركردنەوەى تاكەكان بەڵكو پەیوەندى بەخودى سیستمەكەوە هەیە. من لەكۆنگرەى 11ش باسمكرد كەئێمە هەم وەك حزبێكى چەپ لەقەیرانداین، هەمیش وەك حزبێكى كوردى.
دیارە سیستمێكى دیكەش نیە واتە مرۆڤایەتىو زانستى مرۆڤەكان لەكارى حزبایەتی شتێكى ترى نەداوە بەدەستەوەو هەرئەو سانتراڵیزمى دیموكراتیكەیە، مەگەر ئەویكە ئەوحزبە بۆخۆى بتوانێت پێوەندیەكى دروست لەنێوان ناوەندو دیموكراسیەكەدا پێك بێنێت.
من باسى خۆمان دەكەم ئەندام لەكۆمەڵەدا ئەگەر شانسى هێنابێت، شهیدنەكرابێت ئەوا بىَ ئابڕوكراوەو بەزۆر دیاردەى دزێو تاوانباركراوە لەهەموو ئینشقاقەكاندا.
ئەوەى ئەمجارە ئەو كارەساتەى لەناو ئێمەدا رویداو هەموتان ئاگادارى بوون باوەڕبكەن لە ساڵى 2000 دەكرا لەوە خراپتربێت. ساڵى 1990 كەكۆمۆنیسزمى كریكارى پێدا بۆ ئەوكات منو كاك حەسەن رەحمان پەنا لەبەرەیەكدابووین راستیەكە ئەوەیە ئەگەر كوردستانى عیراق لەو سەردەمەدا ئازادبووایە دەتوانم بڵێم تەقەى تێدادەكرا، بۆیە ئەم حزبایەتیە دەبێت بگۆڕدرێت ئێمە وەك چەپ كەئێستاش خۆمان بەرەوتێكى چەپى شۆڕشگێڕ دەزانین بەراستى دەبێت كۆڵێك گۆڕان لەخۆماندا پێك بێنین. ئەویكە كاك حەسەن وتى كەلەساڵى 2000 ئێمە جیاوازى فكریمان هەبووو بەراستى وایە ئێمە خوێندنەوەیەكى دیكەمان هەیەو پێمان وایە ئەو بنەمافكرییانە هاتونەتە ژێر پرسیار.
لەوانەیە بتوانێت حزبێكى یەك گرتوو بێت لەبارى فكرییەوە بەڵام بەبڕواى من لەپەراوێزدا دەمێننەوە ئەویكە لەكۆمەڵەدا من بینیومە بەراستى 20 ساڵە قەیرانى رێبەرى هەیەو رێبەرى ئاشبەتاڵى كردووە . لەناو هەموو حزبە كوردستانیەكان بەس رێبەرى كۆمەڵە لەسەر جێگاو رێگاى خۆى نەبووەو بەراستى بێگانە بووە لەگەڵ كۆمەڵگاى خۆیدا بۆیە پێم وایە دروست بوونى حزبى كۆمونیست ئێستاش ئاسەوارە خراپەكانى ماوە لەناو مانداو ئەویكە ئێمە دەبێت چى بكەین پێموایە پرسیارێكى زۆر گرنگە كەئەركى سەرشانمانە وەڵامى پىَ بدەینەوە.
دیارە ئەویكە ئێمە تیۆرێكى نوىَ بۆحزبایەتى دابمەزرێنین پێموانیە كارى ئێمە بێت بەڵام دەتوانین لەگرفتەكانى كەم كەینەوەو ببینە رەوتێكى شۆڕشگێرو ئازادیخواز لەكوردستان كەلەسەر مەسەلە كۆمەڵایەتیەكان وەك مەسەلەى نەتەوەیى وەلامان پىَ بێت بۆیە دەبێت ئەو ئاڵۆگۆڕە بینین.
دەبێت بڵێم بەم وەزعەوە بەراستى ئالتەرناتیڤێكى باش نین. ئێمە هیچكاممان بەتەنیایى كارمان پێناكرێت. دەبێت شەرى ئایدۆلۆژیا لەناو خۆماندا نەهێڵین.

حەسەن رەحمان پەنا: من پێموابێت ئەویكە حزبەكان لەقەیراندان ناتوانێت لێكدانەوەیەكى تەواوبێت حزبێك كە دووینیكە ئینشقاقى كردووە نابێت ئەمڕۆكە قەیرانى هەبێت، ئەگەر ئەوە بێت دیارە دەبێت بزانێت بارودۆخى چۆنە چونكە خۆى حزبێك كەجیا دەبێتەوە دەبێت یەكگرتووتربێت رێكو پێكتربێت بۆیە هاتوتە دەرەوە پێشموایە جیابوونەوە خۆى لەخۆیدا ناتوانێت كارەسات بێت جارى وایە ئینشقاق ئەگەرنەبێتو تەشكیلات لەناو ببات ئەوەكارەساتە.
جارى وایە رۆیشتنى خەتێكى خراپ دەتوانێت بەر بەكارەسات بگرێت. بەباوەڕى من ئینشقاقى ساڵى 2000 ئێمە ئەوە بۆ.
ئەولایەنەى كەكاك رەزاو ئەوان بوون رۆیشتنو بەو بارودۆخەى كەدواتر هاتەپێشەوە بەراستى بەقازانجى ئێمە بۆ، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر هەموومان بەرەو ئەوە برۆشتینایە كارەساتەكە گەورەتر دەبوو هەتا ئەوەى كە لایەنێك لەسەر رێبازى كوَمەلە و ئارمانى كۆمەڵە مایەوەو بەرگرى لێكرد.

شەماڵ پێران: پێموایە بەم شێوەكاركردنە دوارۆژى حزبەكانى كوردستانى رۆژهەڵات تاریكەو بەدڵنیاییەوە دوارۆژى باشیان نابێت.
كلتورى حزبایەتى لەخوَرهەلات زۆر جیاوازە لەگەڵ كلتورى حزبایەتى لەرۆژئاوا. رۆحى حزبایەتى لەخۆرهەڵاتى ناوەڕاست رۆحێكى خۆبەزل زانە بەڵام لەرۆژئاوا وانیە بەڵكو چى لەبەرژەوەندى خەڵكەكەیاندا بێت ئەوە دەكەن هێزەسیاسیەكانى رۆژهەڵات دەتوانین بكەین بەدوو بەش بەشێكى ناسیۆنالیستەو بەشێكى چەپە واتە جیاوازى ئایدۆلۆژیا تارادەیەكى زۆر كاریگەرى هەبووە لەسەر دورخستنەوەى هێزە سیاسیەكانى كوردستانى رۆژهەڵات لەیەكتر.
لەوەڵامى پرسیارەكەى جەنابیشتا وەك پێشتر ئاماژەم پێدا بارودۆخى بزوتنەوەى سیاسى لەرۆژهەڵاتى كوردستان لەرووى رێكخستنەوە زۆر شپرزەیە.

بەهرۆز ئەردەڵان: بەراى من مەسەلەى هەنوكەیى ئیران بەقۆناغێكى زۆر هەستیاردا تێدەپەڕێت چونكە گەڵاڵەى ئەتۆمى ئێران زەق كراوەتەوە، مەسەلەى مافى مرۆڤ، گرانىو هەروەها ناڕەزایەتى جەماوەر بەشێوەیەكى بەرچاو باسى لێدەكرێت هەربۆیە ئێمە دەتوانین كەڵك لەمانەوە وەربگرینو لەم پێوەندەدا كاربكەین بۆرێكخستنى جەماوەرى بەڵام بەداخێكى زۆرگرانەوە حزبەكان هەموو هێزى خۆیان خستۆتە كار بۆ تواندنەوەى یەكتر ئەوە ئێمە ئێستا سىَ كۆمەڵەمان هەیە، دوو دانە حزبى دیموكرات هەیە ئەمانە بەداخەوە لەجیاتى رێكخستنى تەشكیلاتى خۆیان هەموو هێزیان تەرخان كردووە بۆ تاوانباركردنى یەكتر.
كاكە حەسەن دەڵێت ناسیۆنالیستەكان چیان كردووە؟ لەساڵى 89ەوە كەیەكێتى سۆڤیەت رووخاو ئەم وڵاتانە پێكهاتن قۆناغێكى ناسیۆنالیستى هاتە ئاراوە هەرئەمەش بوو كەگەشەى دا بەهەستى ناسیۆنالیستى من پێموایە رەورەوەى دیموكراسى دەتوانێت حەزمەت بەكۆمەڵگاى هەموو بەشەكانى كوردستان بكات. دەتوانین خاوەن پلاتفۆرمێك بین كە تیایدا هەموو ئەم پێكهاتانەى كوردستان بەچەپەوەو بەراستەوە بێنە میدانەوەو بەیەك ئامانج كەئەویش رزگارى نەتەوەیى بێت كاربكەن، بەڵام ئەگەر ئێمە دابەشمان كرد بەچینى سەرمایەدارو چینى كرێكار دیارە دژایەتێك لەناو كۆمەڵگادا دروست دەبێت، چونكە كۆمەڵگامان كردۆتە دووبەشەوە كاتێك ئێمە دەستى سەرمایەدار ببڕین واتە نیوەى كۆمەڵگا دەبێت بمرن لەبرسیدا یان دیكتاتۆرى پولوریتاریا بینین خۆ هەمووان دەزانین ئەم ئەزمونە شكستى خوارد بۆیە پێموایە بەم قەوارەوە كەئێستا هەمانە ناتوانین بەهیچ شێوەیەك كاربكەین لەپێناو ئامانجەكانى خەڵكى كوردستان بێجگە لەوەى كەئەوانیش لەیەكتر دوردەخەینەوە.
جالەبەر ئەوە دەبێت ئێمە هێزوو تواناكانمان بەگەرخەینو وازبێنین لەهەندێك شت كەخزمەت بەئامانجەكانمان ناكات چونكە تەنیا خزمەتێك كەئێستا خەڵكى كوردستان نیازى پێیەتى راگەیاندنیكی هاوبەشە.
زۆرسیرە بۆپێكهێنانى بەرەیەكى كوردستانى، حزبى دیموكرات دەلێت ئەگەر بەرانبەرەكەم بێت من نایەم. كۆمەڵە دەلێت ئەگەر كۆمەڵەكەى تربێت ئێمە بەشدارنابین بەداخەوە هەندێك مەرج دادەنێن.

عوسمان جەعفەرى: ئێمە هیچ بەرنامەیەك كەبۆخەڵك تىَ بكۆشێت رەدى ناكەینەوە بەڵام ئەمە راستیەكە كەئایا ئێمە دەمانەوێت سیری جیهان بكەین یان نا؟ دەمانەوێت تەماشاى راستى كۆمەڵگاى خۆمان بكەن یان نا؟ لەمن پرسیار بكەن دەڵێم ناسیۆنالیستى خاڵى ناتوانێت سەركەوتن بۆخەڵك دەستەبەر بكات، چەپیش بەتەنیا ناتوانێت چونكە ئەگەر ئێستا ناسیۆنالیستەكان باسى كوردایەتیان لىَ بستێنینەوە چیان پێیە بۆكۆمەڵگا؟
ئەگەر خواستى ئێمە بەس كوردایەتیە بەراستى ئەوە دەسەلمێنێت كەپرۆگرامى زۆرمان نیە چونكە نەپرۆگرامى كۆمەڵایەتیمان دیارە نەپرۆگرامى سیاسیمان دیارە بۆدوارۆژ نەپرۆگرامى ئابورییمان دیارە. ئێستا لەسەدا 70% خەڵكى كوردستان گەنجنو هەرئەم 70%ە گۆڕانكارى دەوێت، دایكو بابى من گۆڕانكارى یان ناوێت، ئەم حزبانە بۆئەو 70% چیان پێیە؟ بۆیە ئەمڕۆكە هیچ حزبێك ناتوانێت بڵێت من پرۆگرامێكى تەواوم پێیە بۆئەم خەڵكە لەوانەیە چەند حزبێك پێكەوە بتوانن شتێك بكەن بەڵام دیسان ئەوەش كەمو كوڕى خۆى هەیە چونكە بەرنامە سیاسیەكە بەراستى روون نیە.
ئەمڕۆكە كێشەكان كێشەى ژنە، كێشەى لاوانو ژینگە بەراستى حزبە نەتەوەییەكان چیان پێیە یان چەپەكان چیان پێیە؟ بەراستى ئێمە شتى تازەمان نیە، خوێندنەوەى تازەمان نیە بۆیە بەسیاسەتو بەڵێنەكانى ئەمریكا فریومان خواردووە.
بەراستى پرسیار ئەوەیە كەوتاری حزبەكان بۆكێیە؟ لەبیرمە ساڵى 2005 بۆكۆبونەوەیەك لەنێوان ئێمەو كۆمەڵەى زەحمەتكێشان لەوىَ وتم خەڵك لەپیشەوەى حزبەكانن كاك عومەر دەنگى بەرزكردەوە وتى: قەت وانیە. بەڕاستى ئەمڕٍۆكە حزبەكان پێشەنگن؟ خەڵك بەقسەى ئێمە كاردەكەن؟ قەت شتى وانیە، یەكێكیش دەكوژریت هەر زوو دەیكەین بەهى خۆمان.

كەمال كەریمى: بەراستى پێش ئەوەى كە وەڵامى پرسیارەكەى جەنابت بدەمەوە بەپێویستى دەزانم ئاماژە بەهەندێك لەقسەكانى كاك عوسمان بكەم.. من ناڵێم حزبى دیموكرات بەڵام هەر نەبێت كۆمەڵە هەمووكاتێك باسى لەوەكردووە كە پێشەنگى بەرنامەدانان بۆوە بۆكارى رێكخراوەیى ژنانو بەڵگەشى ئەوەیە كەتوانیویەتى ژنان لەناوخۆیدا زۆر كۆبكاتەوە كەوابوو بەرنامەى هەبووە وانیە ئەگەر دروشمى نەتەوەیى لەحزبەكان بسەنینەوە هیچ شتێكیان نیە من پێموایە هەركام لەحزبەكان بەرنامەى خۆیان هەبوە چونكە بەراستى ناتوانن بىَ بەرنامە بوبێتن. حزبى دیموكراتى كوردستان لە 35 ساڵ لەمەوپێشەوە بەرنامەیەكى گەڵاڵەكراوى هەیە لە بارى كلتورى، كۆمەڵایەتى، خوێندن، پەروەردەو ئەگەر كاك عوسمان نەیبینوە ئەوە من نازانم. حزب ئەگەر حزب بێت دەبێت بەرچاوى روون بێت بۆداوارۆژ.
بۆوەڵامى پرسیارەكەى جەنابتان من دەڵێم هیچ حزبێك لەكوردستانى رۆژهەڵاتدا ناتوانێت ئاڵتەرناتیڤێك بێت بۆئەو بارودۆخە. دیارەبوونى ئاڵترناتیڤێك تەنیابوونى بەرنامەنیە، لەوانەیە حزبى دیموكراتى كوردستان بەرنامەیەكى زۆرباشى هەبێت، بەڵام ئایا ئەم بەرنامەیە دەتوانێت ببێتە بەرنامەیەك بۆ زۆربەى كۆمەڵانى خەڵكى كوردستان؟ ئەگەر وەڵامەكە بەڵێیە وتووانی پشتیوانى زۆربەى خەڵك بەدەست بهێنێت دیارە دەبێتە ئاڵترناتیڤ، بەڵام ئێمە ئێستا نەكەوتوینەتە ئەو قۆناغە، كەبزانین ئایا ئەو بەرنامەى كەئێمە پێشنیارى دەكەین بەشى زۆرى خەڵكى كوردستانى لەگەڵدایە یان نا ئێمە لەقۆناغێكى تردا قسەدەكەین.
بەڵام كاتێك دێینەسەر باسى حزبەكانى كوردستان كەئایا ئێمە ئاڵترناتیڤێكى پۆزەتیڤین؟ ئایا بەم چەشنە دەتوانین بچینەوە بۆكوردستان؟ لێرەدا باسى تاكە حزبو بەرنامەى تاكە حزب نیە، بەڵكو باسى بەرنامەى گشتىو چۆنیەتى پێكەوەبوونو هاوئاهەنگى كەپێویستە لەنێوانماندا هەبێت بۆ گەیشتن بەو ئالترناتیڤە بۆزەتیڤە كەمن لێرەدا دەڵێم بەداخەوە وەڵامەكەم نایە.
كەواتە ئەمە هیچ پێوەندێكى بەئایدۆلۆژیاوە نیە، لەوانەیە حزبێكى ئیسلامى لەگەڵ حزبێكى كۆمۆنیست لەسەر هەندێك بەرنامەى هاوبەش رێك كەون كەئەمەشتێكى سەیرنیە ئەوەى كە ئێمە نیمانە بەداخەوە یەك شتە ئەویش ئەوەیە بەراستى ئەوبەشى كەهى هەموانە بەهى هەموانى بزانین.
بەراستى ئێمە حزبەكان وابیرناكەینەوە كەچەندە ماف دەدەین بەخۆمان ئەوەندەش ماف بدەین بەو حزبانەى كەساڵەهاى ساڵە شان بەشانى ئێمە خەبات دەكەنو لەم رێگایەدا شەهیدیان داوەو ماندووبونیان چەشتووە. بەبڕواى من ئەگرە بڕیارە رۆژێك بیرلەوەبكەینەوە كەئێمە كاریگەریمان هەبێت لەسەر ئاڵۆگۆڕەكان بۆئەوەى كە بچینەوە بۆكوردستان واتە قۆناغى خەبات بگوازینەوە بۆناوەوەى كوردستانى رۆژهەڵات یان دەبێت بەتەماى خواو ئەمریكابین كە زۆركەس بەتەمان یان ئەوەى كەپێویستە كارێك بكەین واتە پێویستە بەتەفاهوم بگەین ئەم تەفاهوومە بەبڕواى من لەوانەیە زۆركەم بێت بەڵام ئەم كەمەش پێویستە چونكە بەهیچ شێوەیەك لەوباوەڕدانیم ئێمە بتوانین تەفاهوم لەسەر شتە گشتیەكان بكەین هەڵبەتە لەم قۆناغەدا.

ئاسۆ: تائێٍستا هەركات حزبێك لەحزبەكانى كوردستانى رۆژهەڵات كۆنگرە بەستەبێت لەدواى كۆنگرەكە باسى لەسەر كەوتوویى كۆنگرەكەیان كردووە، هیچ كات نەمانبینىو نەشمان بیست حزبێك كۆنگرە ببەستێتو دواى كۆنگرە بڵێت ئێمە لەم كۆنگرەدا باسمان لەهەڵەكانمان كردووە یان كۆنگرەكەمان ئەم هەڵانەى تێدابووە، بەڵام كاتێك كەسەیرى دواى كۆنگرەى حزبەكان دەكەین ئەوەمان بۆدەردەكەوێت كەزۆربەى جیابوونەوەكان یاخود دروستبوونى باڵەكان لەدواى كۆنگرەكاندا سەرهەڵئەدەن ئێوە ئەمە چۆن دەبینن؟
حەسەن رەحمان پەنا: من پێمواێە هۆكارى سەرەكیەكەى دەگەڕێتەوە بۆجۆرێك لەداخراوى لەحزبەكاندا، بەومانەیەى كەزۆرشت لەناو حزبەكاندا روودەدات بەڵام كۆمەڵگا ئاگادارنیە وەخەڵكیش نازانن لەحزبەكەدا كێشەهەیە چونكە كێشەكان دەشارنەوە بۆیە ئەگەر لەحزبێكدا قسە لەسەر رونكردنەوەو شەفافیەت كرابىَ دەبێت بەئاسایى وەربگیرێت ئێمە خۆمان هەوڵمانداوە بەراستى وابین لەهەر دووجیابوونەوەكانیشدا چ لەجیابوونەوەى كومونیزمى كرێكارىو چ لەجیابونەوەكەى ساڵى 2000 كەكاك رەزاش یەكێك لەوانە بۆ پێمان راگەیاندن كەبەمیننەوەو قسەكانیان بكەن بۆئەوەى كە كۆمەڵگاى لىَ ئاگاداربێت، بەڵام پەنجا پەنجایەك كەئەوان داوایان دەكردو بەهیچى تر رازى نەدەبوون سەرەڕاى ئەوەیكە لەهەموو بوارێكدا كەمایەتى بوون دیارە ناشەفافیەتێك دروست دەكاتو جارى واش هەیە بۆكۆكردنەوەى هێز راستیەكان بەجەماوەر ناڵێن.

ئاسۆ: باشە جەنابتان وەك ئەندامى دەستەى رێبەرى كۆمەڵە پێت وانیە لەكۆنگرەكانتاندا گرفت هەبوبێت؟
حەسەن رەحمان پەنا: تائەو جێگایەى بەئێمە دەگەڕێتەوە پێموانیە هیچ كێشەیەكمان هەبووبێت. ئێستا لەناو ئێمەدا ژمارەیەك رەفیق هەن كەلەكۆمیتە ناوەندیدا 3 كەسنو لەگەڵ زۆربەى رۆژنامەكانیشدا چاوپێكەوتنیان كردووەو تائێستا ئێمە بەهیچ شێوەیەك ئاستەنگ نەبووین لەبەردەمیاندا لەهیچ كۆنگرەو كۆنفرانسێكدا گوشارنەخراوەتە سەریان بۆئەویكە خۆیان هەڵنەبژێرن و یان خود قسەكانیان نەكەن بەڕاستى من كێشەیەك نابینم، ئێمە هەوڵمانداوە زۆررترین بوار بڕەخسێنین بۆ كەسێك لەناو تەشیكلاتى ئێمەدا كە ئەگەر لەبارى فیكرییەوە لەگەڵ خەتى گشتى نایتەوە بەڕاشكاوى ڕایگەێنێت كە من ئەو خەتە گشتییەم قبوڵ نییە. ئێمە هەوڵمانداوە لەگەڵ ئەو هاوڕێیانەش كە تكایە پلاتفۆرمەكەتان ئاشكرابكەن بۆ كۆمەڵگا با ڕاى لەسەر بدرێت، چونكە پێمانوایە هەر حزبیك كە خۆى بە حزبێكى كۆمۆنیست بزانێت نابێت وا بیرنەكاتەوە ئەگەر وابێت، دەبێتە ئەو كۆمۆنیستەى كە كاك عوسمان باسى دەكات.

ئاسۆ: زۆربەى حزبە سیاسییەكانى كوردستانى ڕۆژهەڵات خاوەنى تەلەفزیۆنى خۆیانن، ئایا لە هەلومەرجى ئێستاى ئێراندا ئەو تەلەفزیۆنانە توانیویانە ئامانجەكانییان بپێكن یان خود پێتانوایە ئەم كەناڵانانە بەڕاستى دەنگى خەڵكى كوردستانى ڕۆژهەڵاتن؟
ڕەزا كەعبى: ئەویكەى بڵێم ئەركى خۆیان بەجآ هێناوە یان نا پێموایە كەم تا كورتییەك بەڵێ، چونكە تەلەفزیۆن لە ژیانى حزبایەتیدا شتێكى نوێیە و جیاوازى زۆرە لەگەڵ گۆڤار و ڕۆژنامەدا. دیارە بەهۆى تەلەفزیۆنەوە ئێمە دەتوانین ڕۆژانە بچینە ناو هەزاران بنەماڵەوە و وەك وتەبێژێكى حزب قسە لەگەڵ جەماوەردا بكەیت كە ئەمەش بەڕاستى كارێكى ئاسان نییە، چونكە ئێواران كاتێك خەڵك دەچنەوە بۆ ماڵەوە لە مامۆستاى زانكۆوە كرێكار، خوێندكارى زانكۆ، ژانان كاتێك بەرانبەر بە شاشەكە دادەنیشین زۆر گرنگە هەموویان ڕازى بكەیت، پێموایە ئەم تەلەفزیۆنانە پێشڕەوبوون و كاریگەرى پۆزتیڤیان هەبووە دیارە تەلەفزیۆنى كۆمەڵە هەیە، تیشك هەیە، كورد كاناڵ هەیە و ڕۆژهەڵات هەیە كە دەتوانم بە جیا لەسەریان بدوێین، چونكە تایبەتمەندى خۆیانیان هەیە، بەڵام من بۆ خۆم بۆچونێكم هەیە ئەوكاتەى كە ڕۆژهەڵات تیڤیمان دانا پێموابێت لە دەمانگى یەكەمیدا زۆر سەركەوتوو بوو كە ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەیكەى كە زۆرهەوڵماندا حزبى نەبێت و هەموو كەس بتوانێت تیدا بەشداربێت و قسەى خۆى بكات. بۆیە پێموایە ئەگەر تەلەفزیۆنەكان ئەوخاڵە لەبەرچاوبگرن سەركەوتوودەبن.
كاتێك تەماشاى تیشك تى ڤى دەكەین دەگەینە ئەو قەناعەتەى كە بەڕاستى كارمەندەكانى ماندودەبن و هەوڵى زۆریش دەدەن كە من ماندونەبونیان پێدەڵێم، بەڵام لەهەمانكاتیشدا هەست دەكەیت كە زۆر حزبیە. لەكۆتایدا دەڵێم ئەگەر بتوانین تەلەفزیۆنێك كە حزبى نەبێت و خۆى لە چوارچێوەى ئایدیۆلۆژیدا نەبینێتەوە هەمانبێت دیارە لەم قۆناغەدا كاریگەرى یەكجار زۆرى دەبێت.ئێستا بەڕاستى من ئەو دوو سآ تەلەفزیۆنە وانابینم.

حەسەن ڕەحمان پەنا: من باسى ئەزموونى خۆمان دەكەم دیارە بۆ ئێمە كارێكى تازە بۆ، بەڵام بە نیسبەت تازەبوون و ئەو ئیمكاناتەكەمە و هەژارى پێموایە توانیومانە بچێتە پێشەوە و گەشەكەشى دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كاریگەرییەى كە لەناو كۆمەڵگادا هەیەتى و ڕۆژانەپێمان دەگات. لە ڕویەكى ترەوە پێموایە ئەم تەلەفزیۆنانە چوونەتە شەڕێكى تازەوە واتە ئێمە كە تا دوێنێكە شەڕى پارتیزانیمان دەكرد ئێستا لە ئاستێكدایە كە كۆمارى ئیسلامى زۆرپێ ناڕەحەتە بەشێوەیەك كە لە زۆربەى شارەكانى كوردستانى ڕۆژهەڵات ڕژێم تەشویشى خستۆتە سەر كە ئەمەش دەگرێتەوە بۆ ئەو ترسەى كۆمارى ئیسلامى لەو شتە تازەیەى كەپێ سپێندراوە. ئەو بیرى لەوە نەدەكردەوە لەم بوارەدا، ئۆپۆزسیۆنێك كە لەدەرەوەى وڵاتەوە پێیوایە كە لەناوى بردوون و ڕۆژ هەتا ئێوارە دەڵێت نەماون ئێستا لە ئاستى چەند تەلەفزیۆنێك خەریكن چالاكى دەكەن. بۆیە پێموایە ئەمە دەستكەوتێكى باشە و كاریگەرى زۆریشى هەبووە لەسەر خۆمان و هەروەها لە سەر گەشەى سیاسى و ڕێكخستنی چالاكى ناوەوە.
بۆیە لەوانەیە من لەگەڵ ئەو ڕەخنەى كاك ڕەزا نەبم، چونكە ئەمە ڕاستییە كە هەر تەلەفزیۆنێك ڕەندانەوەى فیكرى ئەو لایەنەیە كە دایمەزراندووە و هەوڵێش دەدات ئەو ئامانجە و ئەو بیروباوەڕەى كە هەیەتى بیباتە ناو كۆمەڵگاوە، بەڵام لەپەناى ئەوەشدا ئێمە پیروزمانم نەكردۆتەوە بەشتى حزبى، زۆرجار حزبەكان، ڕوناكبیران و خەڵكى تریشمان بانگكردووە وكەڵكیشمان لێ وەرگرتوون. دیارە دەبێت ئەمەش نەشارینەوە كە ئەم تەلەفزیۆنانە لەشوێنى كارى خۆیان دورن و دەستیان ئاوەلە نییە بۆ ئەوەی كە چالاكانى بوارە جیاجیاكان لە ناوەوە بێنن ودەنگ و ڕەنگى ئەوانیش بێت كە ئەمە هۆكارەكەشى دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە كۆمارى ئیسلامى ئەو بوارە نادات، بەڵام لە كۆتایدا دڵێم ئەمە سەركەوتنێكى تازە و شەڕێكى تازەیە لەگەڵ كۆمارى ئیسلامى ئێران.

بەهرۆز ئەردەڵان: دیارە ئێمە تەلەفزیۆنمان نییە، بەڵام بە نیسبەت كورد كانالەوە تائێستا بەرنامەكانى لە قۆناغى تێستدایە و ناتوانین بەرواردى تەواوى بكەین، بەڵام بە نیسبەت تیشك و ڕۆژهەڵات و كۆمەڵەوە خزمەتى بەرچاویان كردووە و هەرچەندە ئەو تەلەفزیۆنانە دەنگدانەوەى ڕاى حزبەكانى خۆیانە، بۆیە من داوایان لێدەكەم مەسرەفێكى زۆریان تیاكردووە دەبێت بەرنامەكانیان چڕوپڕكەنەوە لە پەیوەند لەگەڵ ئەو مەسەلە گرنگانە كەلە كۆمەڵگادا ڕوودەدەن.

شەماڵ پیران: تەلەفزیۆن كە دەزگایەكى ڕاگەیاندنى پێشكەوتووە بۆ قۆناغى ئێستاى ئێمە زۆر پێویستە. پێموایە لەڕووى زەمەنەوە و لەڕووى ئەو بارودۆخەى ئێستا تێیداین بەڕاستى جارآ زۆر زووە هەڵیانسەنگێنین، بەڵام پێموایە پێشكەوتنى باشیان بەدەستهێناوە و كاریگەرى زۆر باشیشیان هەبووە لەگەڵ ئەوەشدا كە كەموكوڕیشیان هەبووە كە ئەو كەموكوڕیانەش بە هۆى ساوابوونى تەلەفزیۆنى كوردییەوە شتێكى ئاساییە.

عوسمان جەعفەرى: ئەمە جێگاى دڵخۆشى و دەستخۆشییە، بەڵام بەڕاى من ئەركى خۆیان جێبەجێنەكردووە، چونكە ئیمكاناتیان زۆر كەمە لەبارەى فەنییەوە، پێموایە بەو شێوەی كەدەبێت بەدواى ڕووداوەكاندا بگرین و بەشێوەیەكى زۆر زانستییانە كاربكەن وانین كە ئەمەش دوو هۆكارى هەیە یەكەمیان لاوازبوونى بارى داراییە و دووهەمیشیان كەمتەرخەمى خۆیانە. ئێمە ئێستا لە كوردستاندا ئنسانى ئەكادیمى زۆر بە توانامان هەیە كە بەداخەوە كەڵكیان لێ وەرناگیرێت و زۆرتر ئەندامانى خۆیانن.

كەمال كەریمى: بەبڕواى من دەستكەوتێكى گەورە بۆ، بەڵام حزبێك كە تەلەفزیۆنێك دادەنێت بەداخەوە لەپێشدا بیر لە حزبەكەى خۆى دەكاتەوە و لە چوارچێوەى ئەوەشدا مەسەلە گشتییەكانى تر باس دەكات، پێموایە دەكرێت تەلەفزیۆنەكان لەوە زیاتر گەشەبكەن. تەلەفزیۆنێكى كوردى ئەگەر حزبیش بێت دەبێت هەوڵبدات ڕەنگدانەوەى هەمو بۆچوونەكان بێت و ئەوكات دەتوانێت كاریگەرى زۆرتربێت.
بەڕاستى تەلەفزیۆن ئیمكاناتێكى زۆرى دەوێت ئێمە هەتا ئێستاش كە دەستمانكردووە بە بڵاوكردنەوەى بەرنامە تەنیا و تەنیا پشتمان بە گیرفانى ئەندامەكانى حزب بووە، دیارە ئەگەر ئیمكانات هەبێت ڕەنگە ئەوەى كە كاك عوسمان باسیكرد جێبەجێبكرێت. سەرەڕاى ئەو هەموو گیروگرفتانەش پێموایە تەلەفزیۆنەكان دەورێكى زۆر باشیان هەبووە، لانى كەم خەڵكێكى زۆریان كۆكردۆتەوە و هەر ئەوەندەى كە قسە و باسەكانى شەو بە ڕۆژدا دەچنە ناو بازاڕ و ئیدارەكان و قوتابخانەكان بۆ خۆى یارمەتییەكى باشى داوە بۆ ئاگاداركردنەوەى خەڵك لەو شتانەى كە كۆمارى ئیسلامى بەردەوام چەواشەى دەكات.

ئاسۆ: ئێستا لە كوردستانى ڕۆژهەڵات كۆمەڵێك ڕێكخراو و (NJO) و تەنانەت حزبیش دروستبوون ئایا ئەمانە نابنە كۆسپێك بۆ ئەو بەرنامانەى كە ئێوە داتانڕشتووە بۆ ئەو كاتەى كە دەگەڕێنەوە بۆ كوردستانى ڕۆژهەڵات؟
بەهرۆز ئەردەڵان: دیارە كۆمەڵگەى كوردستان بە هەموو پێكهاتەكانییەوە جوانە، بە دیموكراتەوە بە كۆمەڵەكانەوە بە سازمانى خەباتەوە، بە یەكێتى دیموكراتەوە تەنانەت بە پژاكیشەوە جوانە و بەو هێزانەى كە ئێستا لە كوردستانى ئێران خەڵك هاندەدەن بۆ دەنگدان بەوانیشەوە جوانە، مەبەستى ئێمە ئەوە نییە بگەڕینەوە بۆ كوردستان و دەسەڵات بە دەستەوە بگرین ئێمە تەنیا لەپێناو ئامانجێكدا دروست بووین كە خزمەتە بە كۆمەڵگاى كوردى و پێشموایە ئەوە جەماوەرە دیاریدەكات كآ دەتوانێت بەڕێوەبەرى ئەو كۆمەڵگایەبێت. ئێستا قۆناغەكان گۆڕاون، دونیا، دونیاى مۆدێرنیتەیە و خەڵك ئەو حزبانە هەڵدەبژێرن كە بەڕاستى بەرنامەیان پێیە. ئێمە هیچ ڕێكخراوێك بە كۆسپ لەبەرانبەر خۆماندا نازانین هەرچەندە ئێمە لەگەڵ ئەو ڕێكخراوانەى ناو ئێران پەیوەندییەكمان نییە و بە ڕەسمیشیان ناناسین و پێمانوایە تەنیا كاریان چەواشەكردنى خەڵكە.

حەسەن ڕەحمان پەنا: كۆمەڵگاى كوردستان دەبێت وەكو هەموو كۆمەڵگاكانى تر چاوى لێ بكرێت. كۆمەڵگایەكى چینایەتییە و زۆر ئاساییە هەر چینێك هەوڵبدات بۆ دروستكردنى ڕێكخراوێك بۆ خۆى. ئێستا ئەگەر نییە هۆكارەكەى ئەوەیە كە كۆمارى ئیسلامى ناهێڵێت و ئەگەر بچووكترین هەلیان بۆ هەڵكەوێـت بە دڵنیاییەوە دەڵێم بە دەیان حزب و ڕێكخراوى جۆراوجۆر دروست دەبێت. ڕێكخراوى لاوان دروست دەبێت، ڕێكخراوى ژنان، ڕێكخراوى كرێكارى، حزبى سیاسى تر دروست دەبێت كە ئەمانە بە كۆسپ و دوژمنى خۆمانیان نازانین و پێمانوایە ئەمە پێویستى كۆمەڵگاى ئازادە.
ئەوەیكە ئێستا لە كوردستاندا هەیە دوو بەشن، بەشێكى ئەوانەن كە سەر بە دەوڵەتن، لەوانەیە كەسانێكى باشیشیان تێدابێت، لەوانەیە پێیانوابێت لەو ڕێگایەوە دەتوانن یارمەتى مەسەلەى كوردى بكەن و یان ئەو زوڵم و زۆرە كەم دەكەنەوە، بەڵام هەر ئەوەندەى كە كۆمارى ئیسلامى ئەمانەى كۆنترۆڵ كردووە و لەژێر دەستی دان و تەنانەت كاریان پێ دەكات و بەشێوەیەك هەوڵدەدات بیانكات بە بەدیلێك بۆ حزبە سەرەكییەكان بۆیە بە ڕەوتێكى پاكیان نازانین ،بەشەكەى تر (NGO)كانن كە ئەمانە سایتیان هەیە و بە ئیمكاناتێكى زۆر كەمەوە خەریكن خزمەت دەكەن و پێمانوایە شتێكى باشن كە لە كۆمەڵگاى كوردستاندا دروستبوون جیاواز لەوەى كە سەر بە چ لایەنێكى سیاسییە.
بەنیسبەت دواڕۆژیشەوە كە گەڕاینەوە ئێمە ڕیگرییكمان بۆ هیچ خزبێك لە كوردستاندا نییە، نە لەكەسى قبوڵ دەكەین كە سنوور بۆ ئێمە دیارى بكات و نەخۆشمان سنوور بۆ كەس دادەنێین. بە بڕواى ئێمە حكومەت، حكومەتى جەماوەرە و ئەو جەماوەرەش بڕیاردەدەن بە كامێك لەو حزبانە دەنگدەدەن. دیارە هەركات ئێمە كەوتینە ئۆپۆزسیۆنەوە ئەوكات بە زوبان و بە قەڵەم چالاكى سیاسیى خۆمان دەكەین، مەگەر زۆرمان بۆبێنن، بۆیە ئەوانە لە دواڕۆژى كوردستاندا بە بەدیلى خۆمانیان نازانین.

ڕەزا كەعبى: لەدواى كۆمارى مەهاباد حزبى دیموكرات تەنیا حزبى سیاسیى كۆمەڵگاى كوردى بوو، بەڵام لەساڵى (57)دا كۆمەڵە سەریهەڵدا و پێموابێت جارێكى تر ئەو سیناریۆیە دووپات نابێتەوە. من ناڵێم حزب دروست نابێت، بەڵام ئاوا زوَ گەشەبكات پێموانییە دووپات بێتەوە. ئێستا بەهۆى ئینتەرنێت و سەتەلایت و تەلەفۆنى مۆبایل و هاتوچۆ دەتوانین لەگەڵ دوورترین شوێندا پەیوەندى بگرین. من زۆر شەو دانیشتوم بە یاهو میسنجەر لەگەڵ شارەكانى ئێراندا قسەدەكەم دیارە كاریگەریمان دەبێت و كاریگەریش دادەنێین.
ڕاستە لە سەقز و سنە نین، بەڵام كاریگەریمان هەیە. ئەگەر تەماشاى ڕەوتى گۆڕانكارییەكان بكەین لە كوردستان ئێران، بە سآ قۆناغ تێپەڕیوە،
قۆناغى یەكەم: دەیەى 60ى هەتاوى كە دەیەى شۆڕشى چەكدارى بوو.
قۆناغى دووەم: دەیەى 70ى هەتاوى دەیى شەكەست و پاشەكەشی چالاكیە
قۆناغى سیهم: دەیى 80ى هەتاوى بەجۆڕێك بۆژانەوى حزبە سیاسیەكانە هەرچەند ئینشقاقى حزبى زۆر تێدابووە.
سەبارەت بە njo كان پێموایە ئەمانە دیاردەیەكى پۆزەتیڤى كۆمەڵایەتین كە بەراى من دەبێت حزبە سیاسیەكان زۆر ژیرانە بتوانن ئەمانە بخەنە ڕێبازى سیاستەكانى خۆیانەوە كۆمەڵگاى كوردستان زۆر ڕێكخراوترە لە كۆمەڵگاى ساڵى 57 هەتاوى، ساڵى 57 بەس حزبایەتى بۆ كە ئێمە ڕوومان تێدەكرد، بەڵام ئێستا وانییە. ئێستا بەهەزاران خوێندكارى كورد هەیە لە زانكۆكانى ئێراندا، پێگەى ژن لە كۆمەڵگادا گۆڕاوە، كۆمەڵگاكە زۆر ڕێكخراوتر بووە هەربویە ئەو ڕێكخراوانە بە كۆسپ نازانم و بە قازانجى حزبەكانیان دەزانم، بەڵام جیاوازیەك هەیە و كە ئەویش ئەوەیە حزبە سیاسییەكان وەك جاران ناتوانن جەماوەر بەلاى خۆیان ڕابكێشن چونكە كۆمەڵگا پێویستى بە سیاستیكی تر، بە لێدوانێكى تر و بە كارێكى گەورەتر هەیە.

كەمال كەریمى: سەرهەڵدانى ئەو ڕێكخراوەانە پێم شتێكى سەیر نییە بەڵًكو ئەویكە گرینگە وجیگاى باس و لێكۆڵینەوەیە ئەویەكە براورددەكریت ئەوان چوون سەر هەڵدەدەن و دینە میدانەوە زۆر بستراوەتەوە بەوەیكە ئەم حزبانەى ئێستا بەرنامەیان چییە بۆئەودەم.
بونموونە ئێستا كوردستانى ڕۆژهەڵات كۆمەلیك ڕێكخراوى ئیسلامى بە شێوەى ئاشكرا و نیوە ئاشكرا چالاكیان هەیە، ئەمەن دەژى بوونى حزبى ئیسلامى نیم، بەلام ئەگەر ئەو حزبە ئیسلامییە ببیتە ئەو حزبە ئیسلامییانەى كە لە دەیەى 90دا لە باشوورى كوردستان دژایەتى بزوتنەوەى كوردیان دەكرد بەناوى ئیسلامەوە، بەبڕواى مەن ڕووبەڕووى حزبە سیاسییەكانى كوردستان دەبنەوە. پێموایە گەورەترین مەترسى لەسەر داهاتى كوردسانى ڕۆژهەڵات ئەویكە حزبێك دروست بەبیت و خوى بە خاوەنى هەموو مافەكان بزانێت و پیوانە دابنیت بۆ چالاكى حزبەكانى تر.
بویەمەن وەك حزبى دیموكراتى كوردستان جەخت دەكین لەسەر ئەویكە لە ئێستاوە دەبیت لە هەموو بووارەكاندا هابیرى و هاوپیمانیمان هەبێت تاكو بتوانم بە شێوەیەكى بەرنامەبودارێژراو ڕووبەڕووى هەموو مەسەلەكانى دووا ڕۆژ بەبینەوە.
دیارە پیشمان وایە تەنیا پیوانەیك بۆئەوى چ حزبێك دەتوانى دەسەڵاتى بەدەستەوە بێت تەنیا راى جەماوەرە.

ئاسۆ: كاتیك سیرى بەرنامەی حزبەكان دەكین خاڵى هاوبەشى زۆر دەبینین، بەڵام زۆر بەكەمى ئەوەبەدى كراوە كە ئەو خاڵە هاوبەشانە بوبێتنە هۆكارێك بۆ لێكنزیك بوونەوەى حزبەكان. لە هەمانكاتدا خاڵە جیاوازەكان كە زۆر كەمیشن زەق كراونەتەوە و حزبەكانى لەیەك دوورخستۆتەوە ئەمە بۆوایە؟
عوسمان جەعفەرى: ئەمڕۆ ئەگەر سەیرى ئەو 9 حزبە سیاسییەى كوردستانى ڕۆژهەڵات كە لە كوردستانى عیراقدان، بكەین بێجگە لە كۆمەڵەى حزبى كۆمۆنیستى ئێران، ستراتیژى ئەوانى تر بۆ داهاتووى كوردستان فدڕالیزمە و هیچ كامیشمان چالاكى سەربازیمان نییە و جەخت لەسەر چالاكى سیاسى دەكەین، ئەى باشە بۆ ناتوانین لەگەڵ یەكدا كارى هاوبەش بەكین؟ قەناعەتت بەبیت ئەگەر ئەو ئینشقاقانە روى نەدای ئێستا ئەم شەش ڕێكخراوە لەگەڵ یەكتردا دانەدەنیشتن، چونكە پێشتر حزبى دموكرات خۆى بە خوواى كوردستان دەزانى. ئێستاش حزبى دمكراتى كوردستانى ئێران هەر وابیر دەكاتەوە لەوانەیە حزبى دیموكراتى كوردستان تۆزێك ئەو بیركردنەوەیەى وەلانابێت چونكە یەكێك لە قسەكانى ئەوەیە كە مەن لەبەر نەبوونى دیموكراسى هاتومەتە دەرەوە و ئینشقاقەم كردووە ئەگەر ئەمڕۆ ئەو دیموكراسى بونەى خوى لە شتێكى وادا ننونیت دیارە ئەویش دەچێتە ژێر پرسیارەوە. كۆمەڵەى شۆڕشگێڕى زەحمەتكێشان (ڕەوتى ڕیفۆڕم) ئەویش دەڵێت لەبەر نەبوونى دیموكراسى ئینشقاقمان كرد هەروەها ئێمەش. كەواتە مەسەلەكە هەمووى دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵات خووازى و شەڕ بۆ دەسەڵات. ئەگەر بێتو پیوندیان لەگەڵ ئێمەدا خووش بێت و دانمان پیابنێن، وادەزانى لایەنێكى تر لە داهاتووى كوردستاندا بەشی دەبێت و دەسەڵاتەكەى كەم دەكاتەوە.

ڕەزا كەعبى: لەوانەیە بەشى سەرەكى ئەم بابەتە بۆئەوە بگەڕێتەوە كە فرە حزبى لە كوردستان شتێكى تازەیە و مێژویكی وای نییە. ئەگەر سەیرى شەڕە ناوخۆییەكان بكەین ئەگەینە ئەو قەناعەتەى كە یەكێك لە هۆكارەكان ئەوبووە كە حزبێكى سەرەكى نەیویستووە، حزبى تر پەرەبسێنێت.
هەربۆیە هیوادارم هەموومان لە ئەزمونی كۆمەڵگاكانى پێش خۆمان و یاخود ئەو ئەزموونەى كە كۆمەڵگاى جیهانى داویەتى بەدەستەوە بتوانیم ئەم قۆناغە بە عەقڵ و دیالۆگ بە پیشوازى گۆڕانكارییەكانەوە بچین.

حەسەن ڕەحمان پەناە: بەباوەڕى من قیاس خالەكانى ناوبەرنامە نییە، بەڵكو پراتیك كردنى ئەو بەرنامەیە. زۆر حزب هەیە لە بەردامەدا ئاماژەی بەمافى دیارى كردنى چارەنووس كردووە، بەڵام تاچەند باوەڕى پێیەتى و تاچەند كارى بۆدەكات؟ بۆیە پێموابێت بەرنامە زۆر ئەساس نییە بۆ لیكچوون بەڵكو پراتیكەكەیە. خزبێك كە ڕۆژ تا ئێوارە بەخۆى دەڵێت حزبێكى ئدیولوژیاى نییە و لەهەمان كاتیشدا بەخۆى دەڵێ چەپ، من چۆن باوەڕى پێبكەم؟ دەكرێت تۆ ئایدولۆژیت نەبێت، بەڵام چەپ بیت؟ ئایا چەپ ئایدۆلۆژیانیە؟ ئایادین ئایدولۆژیا نیە بۆئەوەى كە بۆچى تەفاهووم پێكنایەت، پێموانییە هۆكارەكەى فرە حزبى بێت.
ئاخەر ئەو لایەنەى كە دەڵێت ئەمریكا بێت و ڕزگارمان بكات، لەگەڵ ئەو لایەنەى كە بەهێزى خەڵك هەوڵ دەدات بۆ ڕزگارى، چۆن دەتوانێ پێكەوە هاوكارى بكەن. لەگەڵ كەسێكدا كە پێى وایە دەبێت بەرنامەیەكى ئیسلامى دابڕێژرێت بۆ كۆمەڵگا، كە من دەلیم كوت و بندیك بووە و كۆمارى ئیسلامى نیشانیدا نەك هەر بە ئێران و خۆرهەڵاتى ناوەڕاست بەڵكو بە هەموو جیهان زەرەری گەیاندووە ، لەگەڵ كەسیكدا كە هەموو تەمەنى خزمەت بە مرۆڤایەتیە چۆن هاوپەیمانى دەكرێت.

ئاسۆ: حزبەكانى كوردستانى ڕۆژهەڵات یەكتر تاوانبار دەكەن كە نایەنە پێشەوە بۆ دروستكردنى بەرە، ئێوە پێتان وایە تاوانباركێیە و بۆچى بەرە پێك نایەت؟
حەسەن ڕەحمان پەناە: تائەو جێگایەى پەیوەندى بە ئێمەوەهەیە وەك كۆمەڵە دیارە خاوەنى بۆچوونێكى دیارى كراوین. پێموایە دەكرێت بەرە پێكبێت و ئەزموونیش هەروامان پێدەڵێت وەك ئەزموونى ساڵى 58، بەڵام چى دەیخاتە قۆناغى جێبەجێكردنەوە و چى نایخات. لەساڵى 58 كە ئەو بەرەیە پێكهات بزوتنەوەیەكى جەماوەرى لەناوخۆى كوردستناندا لە ئارادابوو. دیارە لە خۆپیشاندانەكانى ئەو سەردەمەدا دەنگى دروشمى جەماوەر بە گوێى ئێمە دەگەیشت و نەماندەتوانى خۆمانى لی گێل بكەین كە دەیانگوت لیژنەى نوێنەرایەتى كورد دروست بكەن، بۆیە لەسەر جوڵانەوەى واقعى و لەسەر داواكارییەكانى خەڵكى كورد دەكرێت لە دواى ئەوە كۆبینەوە و كارى بۆ بكەین كە ئەوە بە برواى ئێمە لە چەند خاڵەدا خۆى نیشان ئەدات.
1 – هەموو لایەنێك ئەوە بە فەرمى بناسن كە دەسەڵات مافى خەڵكە.
2 – دەست نەبردن بۆ چەك لە كوردستاندا ببێتە یاسا و هەموومان ئیمزاى لەسەر بكەین.
3 – بەڕەسمى ناسینى ئازادى سیاسى بۆ خەڵكى كوردستان.
4 – هەوڵدان بۆ ڕووخانى كۆمارى ئیسلامى بەپێى بەرژەوەندى خەڵك نەك بەپێى بەرژەوەندى ئەمریكا و هێزە دەرەكییەكان.
5 – بەرەسمى ناسینى مافە سەرەتاییەكانى خەڵكى كوردستان لە هەموو بوارەكاندا دیارە ئێمە هەم لە ساڵى 57 و هەم لە 16ى گەلاوێژدا ئەو خەروشى جەماوەریەمان بینى بۆیە پێموایە دەكرێت بەرە پێكبێت، بەڵام ئەو مەرجانەى تێدابێت. ئەگەر حزبى دیموكرات بیكات و بڵێت ئەمانە مەرجى ئێمەیە هەرئێستا ئامادەم ئیمزاى بكەم.

عوسمان جەعفەرى: پێكهێنانى بەرەى كوردستانى لەمڕۆدا بەڕاستى پێویستیەكى حاشا هەڵنەگرە و ئەگەر بێت و حزبە كوردییەكان لە هەلومەرجى ئێستادا وەڵامێكى تەواو بە خەڵك نەدەنەوە پێموایە جەماوەر لە نائومێدییەكى گەورەدا دەمێنەوە و دیارە كۆمارى ئیسلامیش دەتوانێت كەڵكى لێوەربگرێت. بۆ نموونە هەر ئەم دانیشتنە شەش قۆڵییە كە ئاسۆ پێكى هێناوە ئەگەر دەنگدانەوەى هەبێت و بەردەوامیش بێت ئاكامى باشى لێدەكەوێتەوە. من بەتەواوەتى لەگەڵ ئەو خالانەدام كە كاك حەسەن وتى و دەتوانین لە دەورى ئەو خاڵانەدا كۆببینەوە.

ڕەزا كەعبى: هەموومان ئامادەین بەرە پێك بێنین، بەڵام كۆمەڵێك مەشاكیل هەیە. كاك حەسەن هەندێك خاڵى دانا، ئەى ئەگەر وایە بۆ حزبە چەپەكان یەكناگرنەوە سەدان حزبى چەپ هەیە، بۆیە پێموایە قسە لەسەر داهاتە، لەسەر دەسەڵاتە و هەر ئەمانە بوونەتە كۆسپێك بۆ پێكهێنانى بەرە و ئێستا لە هەموو كاتێكى تر بۆ پێكهێنانى بەرەیەكى كوردستانى نالەبار ترە ئێمە ئینشقاقمان كردووە، حزبى دیموكرات دوولەت بووە، بەڵام لەهەمان كاتیشدا دانیشتمان پێ باشە: یەكێك لە گرفتەكان هەر ئەو قسەیەیە كە كاك حەسەن دەیكات واتە سنوور بۆ ئایدۆلۆژیا دادەنێن بۆیە دەبێت ئەو قۆناغە تێپەڕێنین و هەموومان دانیشین و سەرەڕاى جیاوازى فیكرى و سیاسى دەبێت ڕێگایەك بۆ یەكێتى و پێكهێنانى بەرەیەك بدۆزینەوە.

شەماڵ پیران: ئێمە هیچ كێشەیەكمان لە بەشدارى هیچ كەسێكدا لە بەرە كوردستانیدا نییە و ئێستاش ئامادەین هەركەسێك لە هەر شوێنێك كە دەیەوێت ئێمە بچین و بەرە پێكبێنین، لە پێناو بەرژەوەندى خەڵكەكەماندا.

كەمال كەریمى: ئێستا لە هەموو كاتێك ناخۆشترە بۆ ئێمە سەبارەت بە دروستكردنى بەرە، چونكە یەكەم مەرجى دانیشتنى دوو حزب لانى كەم ناسینى یەكترە، ئێستا حزبى دیموكراتى كوردستانی ئیران بۆتە دوولەت نەك تەنیا ئەوان ئێمە نادوینن بەڵكو تەنانەت لە جەژنى قورباندا ئێمە پێمان ڕاگەیاندن كە بۆ جەژنە پیرۆزە سەردانتان دەكەین كەچى ئەوان وڵامیان داینەوە، باشوایە نەیەن، ئەى باشە لەو بارودۆخەدا ئێوە پێتان وایە دانیشتن ئاكامى دەبێت؟ دیارە ئەو گرفتە لەنێوان برادەرانى كۆمەڵەى شۆڕشگێڕى زەحمەتكێشان و برادەرانى ڕەوتى ریفۆرمیشدا هەیە. ئەمە بۆخۆى سەرەتایى ترین گرفتە بۆیە ئەمساڵ نالەبارترین ساڵە بۆ پێكهێنانى بەرە.
بۆ ئەو خاڵانەى كە كاك حەسەن باسیكرد من پێم سەیرە حزبێكى سیاسى خۆى بە شۆڕشگێر بزانێت و ئەوانەى قبوڵ نەبێت، پێموایە هەر حزبێك ئەو شتانە بە ڕەسمى نەناسێت نەك تەنیا بیرلەوە ناكەمەوە لەگەڵیدا بچمە بەرەیەكەوە بەڵكو بە حزبى سیاسیشى نازانم، ئەوەى كە بە بڕواى من زیاتر گرنگى هەیە، قبوڵكردنى یەكترە، بیركردنەوە لە شێوازى خەباتە بۆ ڕووخانى كۆمارى ئیسلامى، دەبێت ئەوەش بڵێم كە زۆر درەنگە بۆ باسكردن لە پێكهێنانى بەرە، بەڵام لە هەمانكاتیشدا بەڕاستى زۆر دژوارە بەرە پێكبێت.

بەهروز ئەردەڵان: لە ئێستادا هیچ ئاسۆیەك بۆ پێكهێنانى بەرەیەكى كوردستانى نابینم، بەڵام ئێمە وەك سازمانى خەبات پێكهێنانى بەرە وەك هەنگاوێكى گرنگ پێناسە دەكین.

ئاسۆ: تكایە دووا وتەتان چییە بى فەرموون؟
كەمال كەریمى: لە كۆتایشدا دیسان سوپاسی ڕۆژنامەى ئاسۆ و جەنابیشت دەكەم بۆئەوەى كە ئاوا پێكەوە كۆبوینەوە دیارە دانیشتن و پێكەوە بوونمان زۆر غەریب نییە و بەردەوام یەكترمان دیتووە و قسەمان كردووە، بەڵام زۆرتر دوو قۆڵى بووە ئەمە یەكەم جارە كە ئاوا هەموومان پێًكەوە دانیشتن بكەین. بەڕاستى من كە كەڵكى زۆرم لەم دانیشتنە وەرگرت دڵنیام ئەم دانیشتنە قازانجى زۆرى دەبێت، جارێكى تریش سوپاس بۆ میواندارى ئاسۆ بوَ توَش كاك كاوان.

عوسمان جەعفەرى: بەڕاستى ئەم كارەى كە ئاسۆ كردى تازەگەرییەكە كە پێشتر نەكراوە و جێگەى دڵخۆشییە و جارێكى تر سوپاستان دەكەم.

ڕەزا كەعبى: منیش وەك هەموو زۆر سوپاسى جەنابت و ڕۆژنامەى ئاسۆ دەكەم بەڕاستى زەحمەتان كێشاوە و دانیشتنەكەشمان زۆر دۆستانە بوو پێموایە ئەم دانیشتنە خاڵى پۆزەتیڤى زۆر تێدایە، پێموایە ڕۆژنامەى ئاسۆ بەم هەنگاوەى كە بەڕاستى نوێیە دەیەوێت كلتوورى نوێ واتە كلتوورى یەكتر قبوڵكردن بباتە ناو كۆمەڵگاوە و پیێشموایە خەڵك زۆر پێشوازى لێدەكات.